Zülz

Miasteczko Biała ( niem. Zülz )na Górnym Sląsku słynie z pięknego i bardzo starego cmentarza żydowskiego, który dzieli tzw. Zydowską Górkę z wczesnośredniowiecznym grodziskiem (Bela) oraz dorodnym grądem porastającym całe wzgórze. Mało kto wie, jak wyjątkową historie ma ten kirkut, ale po koleji....



Tak samo jak historia Sląska różna jest od historii Polski, tak samo los Zydow w Polsce odmienny jest od dziejów Zydow śląskich. Na terenach niemieckojęzycznych, a takim w poźnym średniowieczu było przedpole sudeckie, stosunek do ludności hebrajskiej był niechętny do wrogiego. Przy każdej nadarzającej się okazji wypędzano ich z określonych miejscowości lub wprowadzano prawo zakazujące im w nich się osiedlania. Na całym Sląsku tylko Głogów oraz Biała były jedynymi miastami w których nigdy nie wypędzono Zydów. W 1582 roku cesarz Austrii wydał dekret, który zabraniał osiedlania się i przebywania na Sląsku ludności niechrześcijańskiej. Około roku 1600 na całym Sląsku mieszkało 120 rodzin żydowskich, bez wyjątku w Głogowie lub Białej. Szczególna rola Białej wiąże się z dawnymi dziedzicami tych ziem i właścicielami miasta, hrabiami von Proskau (Prószkowscy), którzy cieszyli się estymą cesarza na tyle, że ten wydał dekret chroniący Zydów na posiadłościach rodu.

Wtedy też założono cmentarz żydowski w Białej. Najstarsza odnaleziona macewa datowana jest na rok 1622, najwięcej nagrobków jest z drugiej połowy XVIII wieku i pierwszej połowy XIX, kiedy miasto otrzymało przywilej handlu z Polską, Austrią i Prusami, co zrównywało hebrajskich mieszkańców Białej z kupcami pruskimi. W następnych latach władze pruskie dekretem emancypacyjnym zezwoliły na osiedlanie się Zydów we Wrocławiu i dużych przemysłowych miastach górnośląskich, co spowodowało odpływ ludności żydowskiej z Białej...aż do zaniknięcia gminy żydowskiej w roku 1914. Jednak Zydzi wrocławscy pochodzący z Białej nadal należeli do bialskiej gminy wyznaniowej, przez co przez dlugi czas byli chowani nie na cmentarzu wrocławskim...ale wlaśnie własnym, bialskim, polożonym 100 km od Wrocławia. Stąd duża ilość bardzo bogatych, zdobionych nagrobków, wskazujących na wysoką pozycję społeczna spoczywających...zbyt wysoką jak na małe, rolnicze, podsudeckie miasteczko.

Ciekawostką jest fakt, ze z Głogówka i Białej wywodzą się żydowscy przodkowie J.Kerrego, demokratycznego kandydata na prezydenta Stanów Zjednoczonych.

Ciekawostką jest też fakt, że w niemieckiej wersji Wikipedii historia Zydów bialskich opisana jest bardzo dokładnie...za to w wersji polskiej nie ma o niej ani slowa...

Zdjecia z cmentarza z Białej...oraz z torfowiska wysokiego w Rejviz w Hrubym Jeseniku można obejrzec TUTAJ